Skip to main content

Ke Kāpili Wa'a

Image of a leaf
Ke Kāpili Wa'a

Pono kākou e hoʻoholo, e hoʻoholo no ka pono hoʻi.  He aha nā momi o ko kākou moʻomeheu a kākou e mālama ai?

Kālepa Baybayan, Hoʻokele

Pehea nā wa'akaulua Polenekia o ka wā kahiko?  Pehea lā? 'A'ohe po'e maopopo loa nō.  'O kekahi kumu, 'o ia ho'i ko kākou noho 'ana ma nā Pō'ai'olu, pulu a kīpulu nā mea a pau me ka wikiwiki loa no ka nui o ka wai ma ka 'āina a me ke ea. 'A'ohe lā'ana koe o nā wa'akaulua kahiko koe mai he mau poke a hune paha i waiho 'ia ma ka 'olokele ma Huahine, kahi moku pili iā Tahiti.  Kanu 'ia paha i laila i ka wā o ke kai hō'e'e.

Hakulau a kūkulu 'ia 'o Hōkūle'a ka wa'akaulua mua loa o kēia wā(1976) ma o nā ki'i i kaha 'ia e nā holokai 'Eulopa i kipa iā Hawai'i ma kahi o nā makahiki 1700 & 1800.  He wa'a ia i kāpili 'ia ma ke kaila kahiko me nā pono a lako o kēia wā.  He aniani awe nā kā'ele, he kapolena nā pe'a, a he naelona nā kaula.

Ua kō ka 'i'ini o ka hō'ike'ike 'ana i ke akamai kahiko ma ka holo mua 'ana i Tahiti ma ka ho'okele ku'una 'ana, ua lana hou ka mana'o e holo hou nō a kō ma ka holo 'ana ma luna o kekahi wa'a i kāpili 'ia me nā pono ku'una. Ma ka MH 1990, ua ho'omaka 'ia ka hana 'ia i kēia wa'a hou e kālai 'ia ai nā kā'ele mai ke kumu koa, ulana 'ia nā pe'a me ka lauhala, a hana 'ia nā kaula mai ka pulu o ka niu. Ua kapa 'ia kēia wa'a, 'o Hawai'iloa ma ka inoa o ka holokai mua loa i hiki mai i Hawai'i.

'A'ole nō ma'alahi loa ke kāpili 'ana i kekahi wa'a e lana ana me nā lako ku'una. Ma Hawai'i, ho'omaka 'ia ia hana ma ka mālama i nā ho'okupu ma ka ululā'au. A laila, komo ho'i ke kālai wa'a i ka ululā'au e huli ana i nā hō'ailona maika'i. Ma ka hiki 'ana aku o ke kālai wa'a i ka ululā'au, huli 'ia ka 'elepaio. Inā kau kekahi 'elepaio ma luna o kekahi kumulā'ai a ha'alele koke, he kumu maika'i nō ia akā inā noho nō ka 'elepaio ma ia kumu, 'a'ole nō kūpono no ka hana wa'a. He hō'ailona kūpono ho'i kēia: makemake nō nā mū i nā kumulā'au popopo a pilikia.

I ka hele 'ana o ke kālaiwa'a i ka ululā'au Hawai'i ma ka huli 'ana i ke kumu koa kūpono e lilo ana 'o ia, 'o ia nō 'o Hawai'iloa, ua pū'iwa nō 'o ia. 'A;ole nō i lawa ka nui o nā kumu koa no ke kālai 'ana i kekahi wa'akaulua. Ua pau nā ululā'au koa he 120 kapua'i kona lō'ihi, he kūpono no ke kālaiwa'a, i nā ho'oholo pipi me nā kua lā'au. Ua kuhi 'ia 'a'ole nō e pa'a ana nō 'o Hawai'iloa.

Ua loa'a maila nō na'e 2 kumulā'au mai kekahi i mana'o mua 'ole 'ia. Ua hā'awi manawale'a mai nō ka nāki Tlingit i 2 kumulā'au paina Sitka he 200 kapua'i ka lō'ihi (61 mika ka lō'ihi) e hō'ike ana i ko lākou kāko'o. Ua mālama 'ia nō nā hana ho'okupu Hawai'i me Tlingit no ke kua 'ana i ia mau kumulā'au lō'ihi loa. Ma loko nō o ka mamao no ka loa'a 'ana o ia mau kumu, he mau pono ku'una ia e like ho'i me ka wehewehe 'ia ma nā mo'olelo kahiko no ka lana 'ana o nā paukū lā'au mai ka ke kihi hikina-'ākau o ka Pākīpika a i ka 'aekai o Hawai'i.

Ua nui ho'i nā 'ālaina ma nā makahiki 3 e hana 'ia ana 'o Hawai'iloa. Ua emi nui mai ka mākaukau o ka po'e ma ka ulana 'ana i nā pe'a pa'a mai ka lauhala me ka ho'opa'a 'ia o nā kaula mai ka pulu o ka niu i kūpono no ka wa'a. Ua nahae nā pe'a ma ke pā o ka makani ikaika. Ua moku nō nā kaula i hana 'ia me ka pulu a ua pono e ho'ohana i kekahi 'ano kaula. Ua pihō nō nā ka'ele a ua ha'aha'a loa nō ka ihu o ka wa'a. Akā ma ka ho'okolohua a me ka ho'ololiloli a hakuhia-e like ho'i me ka 'ike, 'oi aku nō ka holo ke ho'ohuli 'ia ka wa'a-ua lana nō 'o Hawai'iloa ma ka MH 1994.

'O ka lanakaila nō na'e no Hawai'iloa, 'a'ole nō i pili i ke kai akā ma ka 'āīna. Ua ho'olale 'ia kekahi 'i'ini nui ma loko o kekahi mau po'e e mālama ho'i i ko kākou mau ululā'au. Ua 'ike 'ia ke ko'iko'i a me ka pilina o ka mālama i ka 'āīna i ka mālama i ko kākou mo'omeheu. I kēia lā, nui ho'i nā pāhana no ke kanu 'ana i nā meakanu i hiki ke ola hou nā ululā'au Hawai'i. No ka manu 'elepaio, he mea kēia e kani ai kāna mele.

No ke kipa 'ana i kekahi ululā'au Koa, e kele aku i ka   huaka'i Mokupuni.